Szkoła Powszechna nr 3 im. Jana III Sobieskiego
1918 – 1971
Od 1918 roku mieściła się w tym budynku siedmioklasowa Publiczna Szkoła Powszechna Numer 3, która w latach 30tych XX wieku nosiła imię króla Jana III Sobieskiego. Ale nie jest to początek celów edukacyjnych tego budynku. Po jego wybudowaniu w 1886 roku, rok później wprowadziła się tu Jednoklasowa Szkoła Początkowa Nr 1.
Historia Jednoklasowej Szkoły Początkowej Nr 1 zaczyna się w XIV wieku. Do 1838 roku była to jedyna szkoła w Pabianicach. Jak czytamy w akcie erekcyjnym kościoła pw. św. Mateusza pochodzącym z 1398 roku „ proboszcz ma plac dość duży na budowę kościoła, za placem szkoły od południowej strony.” Z tego opisu wynika, że pierwsza pabianicka szkoła musiała już istnieć, gdy ten akt erekcyjny spisywano. Szkoła powstała z inicjatywy kapituły krakowskiej, z zapisków kapituły wynika, że w 1565 roku została podjęta uchwała mówiąca o tym, że nauczyciel szkoły w Pabianicach musi posiadać stopień bakałarza. Kapituła wyznaczyła również pensję nauczycielowi miejscowej szkoły w kwocie 10 grzywien rocznie, jednocześnie zobowiązując dwór kapituły w Pabianicach do dostarczania mu żywności.
W roku 1793 w wyniku drugiego rozbioru Polski, Pabianice znalazły się w granicach pruskich. Władze pruskie w tym samym roku dokonały sekularyzacji majątku kapituły krakowskiej, pozbawiając ją tym samym wpływu na działalność miasta i szkoły. Istniejąca już szkoła parafialna została w 1805 roku przekształcona w szkołę miejską o dwóch nauczycielach i jednym pomocniku. W 1812 r. szkoła mieściła się w domu Piotra Tuzinkiewicza i zajmowała dwie izby. Po spaleniu budynku w 1823 szkołę przeniesiono do domu Tronowskiego przy Rynku Nr 6. W 1838 otwarto szkołę dla dzieci osadników niemieckich i w latach 1838-1865 istniały w Pabianicach dwie szkoły – katolicka i ewangelicka. Od 1865 szkoła katolicka otrzymała nazwę Katolicko-Mojżeszowej i była szkołą dla dzieci dwóch wyznań. Jednym z dwóch nauczycieli był Żyd – Henryk Szafir, wychowanek szkoły rabinów w Wilnie. W 1866 r. na 190 uczniów było 19 dzieci żydowskich. W 1885 roku wydzielono nową elementarną szkołę żydowską. W roku 1905 szkole ponownie katolickiej nadano nazwę Szkoły Dwuklasowej Męskiej Nr 2, a w 1918 roku otrzymała nr 3. Od 1 września 1917 roku zaczęła przyjmować dziewczęta, w roku szkolnym 1914/1915 uczyło się w niej 230 uczniów a w roku 38/39 – 449 uczniów.
Budynek szkolny posiadał najpierw dwie duże izby lekcyjne i mieszkania dla nauczycieli. W latach 20tych XX wieku w wyniku przebudowy powstało 7 sal lekcyjnych. Szkoła nie miała boiska, sali gimnastycznej, toaleta znajdowała się na podwórku.
Kierownikami w okresie międzywojennym byli: FRANCISZEK KLĘBOWSKI, ANTONI KRAKOWSKI czy JÓZEF NOWAK. Nauczyciele to m. in. Stanisław Zybert, Jan Muraszko, Zofia Ludwisiak, czy Janina Rabiega.
Od września do grudnia 1939 roku w budynku kwaterowało wojsko niemieckie , od grudnia 1939 do lipca 1944 budynek zajmował niemiecki urząd aprowizacji miasta.
15 lutego 1945 roku w budynku ponownie otwarto szkołę powszechną nr 3 (od 1948 szkoła podstawowa nr 3).
W roku szkolnym 45/46 uczęszczało do niej 330 uczniów, w roku szkolnym 64/65 274 uczniów a w ostatnim roku 70/71 210 uczniów uczących się w 8 oddziałach. Uczyło 12 nauczycieli, nadal było 7 klas lekcyjnych.
Działała do 31 sierpnia 1971 r.
„Szkoła nr 3 – najstarsza szkoła w Pabianicach (obecnie budynek muzeum) – mieści się przy ulicy Wandy Wasilewskiej. Istnieje już 80 lat. Sam budynek jest mroczny i ciemny. Dzieci, w liczbie 300, uczą się tam w trudnych warunkach, lecz mimo to dbają o swoją szkołę. Są w niej 2 pracownie fizyko-chemiczna i zajęć praktycznych. Przy szkole działają kółka: recytatorskie, plastyczne, ZHP, SKS, prac ręcznych, krajoznawczo-turystyczne, fizyczne. Szkoła wyposażona jest w telewizor, magnetofon, radia. W szkole znajduje się 9 pomieszczeń, w tym 7 izb lekcyjnych, gabinet lekarski. Przy szkole jest boisko. W szkole uczy 12 nauczycieli.”
Fragment z Monografii Pabianic z 1971
